Agresja klientów OPS

Minęło ponad 11 lat od tragedii w Makowie. 15 grudnia 2014 roku klient Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej celowo podpalił budynek i zablokował drogę ucieczki. W pożarze zginęły dwie pracownice socjalne, Małgorzata Kowalczyk i Renata Białkowska. Jedna zostawiła dwóch synów, druga dwie córki, młodsza miała wtedy trzy lata. Sprawca usłyszał wyrok dożywocia (Polska Federacja Związkowa Pracowników Socjalnych i Pomocy Społecznej).

Nigdy wcześniej w Polsce pracownik socjalny nie zginął w miejscu pracy, przy wykonywaniu obowiązków. Ta zbrodnia wstrząsnęła całym środowiskiem pomocy społecznej. Zostało po niej pytanie, które do dziś jest niewygodne: czy taka tragedia może się powtórzyć?

Odpowiedź w dużej mierze zależy od tego, jak traktujemy agresję na co dzień, tę mniejszą i pozornie niegroźną. Bo wciąż wraca jedno zdanie, które zna każdy pracownik OPS. Pada po trudnej wizycie, po telefonie z groźbą: „No trudno, taka praca”. I właśnie to przekonanie, że przemoc jest wpisana w zawód, każe machać ręką na drobne sygnały, aż robi się za późno.

„Taka praca” to najgroźniejsze usprawiedliwienie w pomocy społecznej

Środowiskowi eksperci mówią to wprost: nie wolno godzić się z przekonaniem, że agresja wobec pracownika socjalnego, asystenta rodziny czy innego „pomagacza” jest po prostu wpisana w zawód. Nikt nie ma obowiązku pracować w warunkach, w których naruszane są jego granice i bezpieczeństwo (Doradca w Pomocy Społecznej).

Z „taką pracą” wiąże się jeden bardzo praktyczny problem. Ignorowanie agresji wcale jej nie wygasza. Uczy sprawcę, że następnym razem może pozwolić sobie na więcej. Wyzwiska dziś, groźba za tydzień, a przy którejś kolejnej wizycie ktoś przekracza granicę fizyczną. Opisano na przykład sytuację, w której klient znieważył i kopnął wizytującego pracownika socjalnego (opracowanie MCPS). To nie jest „ryzyko zawodu”. To przestępstwo.

Liczby, które powinny zapalić czerwoną lampkę

Najwyższa Izba Kontroli sprawdziła, jak ośrodki dbają o bezpieczeństwo swoich ludzi. Wyniki mówią same za siebie: w skontrolowanych OPS tylko część placówek miała monitoring wizyjny, część przycisk antynapadowy, a w kilku nie było żadnych zabezpieczeń. W wielu jednostkach brakowało też procedur przeciwdziałania mobbingowi oraz dostępu do poradnictwa i superwizji (raport NIK).

Skala zjawiska też nie jest marginalna. Z ankiety NIK wśród pracowników socjalnych wynikało, że z agresją werbalną styka się zdecydowana większość, a z fizyczną prawie połowa. Duża część nie czuła się bezpiecznie w terenie (OKO.press).

Jeśli masz poczucie, że z trudnymi sytuacjami zostajesz sama, to nie jest tylko wrażenie. System przez lata naprawdę zostawiał pracowników bez wsparcia. Ale w tym miejscu prawo już się zmieniło na Twoją korzyść.

Prawo stoi po Twojej stronie — mocniej, niż myślisz

Podstawa jest krótka i konkretna. Zgodnie z art. 121 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej pracownikowi socjalnemu przysługuje ochrona prawna przewidziana dla funkcjonariuszy publicznych (ustawa o pomocy społecznej, art. 121). Nie jesteś funkcjonariuszem w rozumieniu Kodeksu karnego, ale korzystasz z takiej samej tarczy.

Jest jeszcze coś, o czym mało kto pamięta. Jako pracownica socjalna samorządowej jednostki, pokrzywdzona jednym z tych przestępstw, możesz wystąpić o bezpłatną ochronę prawną w postępowaniu karnym — jako pokrzywdzona lub oskarżycielka posiłkowa. Zapewnia ją Twoja jednostka, a gdy nie ma własnej obsługi prawnej, robi to właściwy urząd gminy, starostwo lub urząd marszałkowski (art. 121 ust. 2d–2f). Za to, że ktoś zaatakował Cię w pracy, nie płacisz z własnej kieszeni.

Czego pracodawca MUSI Ci dać (a nie „może, jak zechce”)

Bezpieczeństwo nie zależy od dobrej woli kierownika. Te rzeczy są wpisane w przepisy:

• Szkolenia z bezpieczeństwa osobistego podczas czynności zawodowych — pracodawca przeprowadza je co najmniej raz na 2 lata (art. 121 ust. 2c ustawy).
• Pomoc psychologiczna w razie sytuacji bezpośrednio zagrażającej Twojemu życiu lub zdrowiu w związku z pracą; zapewnia ją gmina lub powiat (art. 121 ust. 2a–2b).
• Spisana procedura reagowania na agresję i znieważenie, przyjęta zarządzeniem kierownika — żebyś w kryzysie wiedziała, co robić, zamiast improwizować (Wspólnota — prawa pracownika i obowiązki pracodawcy).
• Realne środki ochrony: monitoring, przycisk antynapadowy, wizyty w terenie we dwie osoby przy sygnałach ryzyka, sprawny telefon służbowy. Ustawa przewiduje też asystę Policji przy wywiadzie środowiskowym.

Jeśli któregoś z tych punktów u Ciebie nie ma, nie traktuj tego jak normy. To luka, którą masz prawo zgłosić.

Co możesz zrobić już dziś

• Dokumentuj każde zdarzenie. Data, godzina, miejsce, świadkowie, dokładne słowa. Nawet te „drobne”. Notatka spisana po fakcie jest dowodem.
• Zgłaszaj od razu. Kierownikowi zgodnie z procedurą, a przy przestępstwie — na policję. Nie czekaj, aż „stanie się coś poważniejszego”.
• Nie chodź w ryzykowne środowisko sama. Masz sygnały ostrzegawcze, jak alkohol czy wcześniejsze groźby? Poproś o wizytę we dwoje albo o asystę Policji.
• Ćwicz deeskalację. Spokojny ton, dystans, nie odwracaj się plecami, miej z tyłu głowy drogę wyjścia. To umiejętność, której pracodawca ma Cię uczyć na szkoleniach.
• Po trudnym zdarzeniu poproś o wsparcie psychologiczne. Nikt nie przechodzi przez napaść czy groźbę obojętnie, a przyznanie tego to nie żadna słabość.